Θαλασσινά – Τα ψάρια 2

Σουλτάνα Μαρία Βαλαμώτη, Καθηγήτρια, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Ήδη από τη Μεσολιθική περίοδο στην Ελλάδα, πολύ πριν εμφανιστεί η γεωργία και η κτηνοτροφία που άλλαξε τον τρόπο εξασφάλισης της τροφής των κατοίκων της περιοχής, η θάλασσα φαίνεται να παρέχει έναν εντυπωσιακό πλούτο διατροφικών συστατικών, ψαριών και μαλακίων. Σε αρχαιολογικές θέσεις όπως το σπήλαιο Φράγχθι στην Αργολίδα και το Σπήλαιο του Κύκλωπα στα Γιούρα Αλοννήσου έχουν βρεθεί πολλά κατάλοιπα από οστά τόνου. Στο σπήλαιο του Κύκλωπα μάλιστα εκτός από τον τόνο, διαπιστώνεται από τα ζωοαρχαιολογικά κατάλοιπα η αλίευση μεγάλης ποικιλίας ψαριών, όπως σκορπίνες, τσιπούρες, λαβράκια, σκουμπριά κ.ά. Η ανασκαφή εκεί έφερε στο φως και πολλά οστέινα αγκίστρια της Μεσολιθικής Περιόδου. Αν και λιγότερο εμφανής στο αρχαιολογικό αρχείο, η χρήση των θαλάσσιων διατροφικών πόρων στη διατροφή ήταν σημαντική στις παράκτιες περιοχές. Μία μεγάλη ποικιλία ψαριών αναγνωρίζεται στο ζωοαρχαιολογικό υλικό της  Νεολιθικής (7^η-4^η χιλιετία π.Χ.) και της Εποχής του Χαλκού (4^η-2^η χιλιετία π.Χ.) αλλά και στα ιστορικά χρόνια που ακολούθησαν με μεγάλη ποικιλία αλιευμάτων τόσο της θάλασσας όσο και των γλυκών υδάτων.

Από τα αρχαία κείμενα διαπιστώνουμε ότι τα ψάρια απευθύνονταν στις εύπορες κοινωνικές τάξεις. Αυτό μπορούμε να το διαπιστώνουμε για παράδειγμα στα έργα του κωμικού ποιητή του 4^ου-3^ου αιώνα π.Χ. Άλεξι τα οποία παραθέτει ο Αθήναιος. Σε ένα μάλιστα αναφέρεται ότι αν κάποιος είναι φτωχός και αγοράζει ψάρια, τότε αυτός κάποιους λήστεψε το βράδυ.

Κάποια ψάρια ήταν ξακουστά στην αρχαιότητα και εμφανίζονται συχνά στα αρχαία ελληνικά κείμενα. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι τα χέλια, που ήδη αναφέρονται από τον Όμηρο στην Ιλιάδα. Ο Αρχέστρατος (4^ος αιώνας π.Χ.) επαινεί ως εκλεκτό φαγητό όλα τα χέλια, ξεχωρίζει όμως αυτά που πιάνονται στον πορθμό του Ρηγίου, στη Μεσσήνη της Κάτω Ιταλίας, δηλώνει παράλληλα ότι εκτιμά επίσης τα χέλια της Κωπαΐδας στη Βοιωτία όπως και αυτά του Στρυμόνα στην Μακεδονία.

Εκτός από τα μεγάλα ψάρια συναντάμε μία μεγάλη ποικιλία από μικρά ψάρια, π.χ. αθερίνη, σαρδίνη, άφυη, όρος που δήλωνε μικρά αφρόψαρα και πολλά ακόμη. Αυτά τα μικρά ψαράκια που αφθονούσαν στην περιοχή του Φαλήρου στην Αττική φαίνεται ότι ψήνονταν για λίγο σε πολύ δυνατή φωτιά, κυρίως το είδος άφυη. Οι αναφορές στα μικρά ψάρια είναι συχνές στην αρχαία ελληνική γραμματεία από τον 5^ο αιώνα π.Χ.

Συνηθισμένος τρόπος διατήρησης των ψαριών ήταν το πάστωμα σε αλάτι. Φαίνεται ότι γινόταν και εισαγωγή παστών αλιευμάτων όπως μαθαίνουμε από τον κωμικό ποιητή του 4^ου-3^ου π.Χ. αιώνα Άλεξι, όπως μας παραθέτει την πληροφορία ο Αθήναιος, μια δραστηριότητα τόσο σημαντική ώστε οι γιοι ενός εισαγωγέα τέτοιων ψαριών να λάβουν την τιμή να γίνουν Αθηναίοι πολίτες. αλατιού σε μια ποικιλία αλατίσματος καθώς και το κάπνισμα.

Η ποικιλία των αλιευμάτων της αρχαιότητας και των τρόπων κατανάλωσής τους όπως και πολλά από τα ονόματα των ψαριών, συνεχίζει ζωντανή και σήμερα, όπως και η αρχαία παράδοση τα ψάρια να αποτελούν ακριβό έδεσμα, ιδίως αυτά με μεγάλο μέγεθος!

Βιβλιογραφία

Μέρος των πληροφοριών έχει αντληθεί από τις εξής εργασίες:

Dalby, A.E. W. 1996. Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece

Mylona, Dimitra (2007) Fish-eating in Greece from the fifth century B.C. to the seventh century A.D. : a story of impoverished fisherman or luxurious fish banquets? University of Southampton, Doctoral Thesis.

Βεροπουλίδου Ρένα 2014. Όψεις της διατροφής και του υλικού πολιτισμού της Νεολιθικής και της Εποχής Χαλκού στην κεντρική Μακεδονία. Μια οστρεοαρχαιολογική προσέγγιση (Aspects of Neolithic and Bronze Age diet and material culture in central Macedonia: the evidence from shell analyses). Στον τόμο E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds), A century of research in prehistoric Macedonia. International Conference Proceedings. Archaeological Museum of Thessaloniki, 22-24 November 2012

Και

Theodoropoulou, T. (2023). Same sea, different catches. Exploring ecological variations vs. Human choices in prehistoric Mediterranean: The Aegean case. PALEO. Revue d’archéologie préhistorique, (Hors-série), 176-194.