Θαλασσινά – Τα όστρεα

Σουλτάνα Μαρία Βαλαμώτη, Καθηγήτρια, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Από τα προϊστορικά χρόνια η θάλασσα διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη ζωή των κατοίκων της Ελλάδας, τόσο ως δρόμος επικοινωνίας, μετακινήσεων και ανταλλαγών αγαθών και ιδεών όσο και ως μία σημαντική πηγή διατροφικών ειδών, πλούσια και με μεγάλη ποικιλία. Η χρήση των θαλάσσιων διατροφικών πόρων από τις προϊστορικές κοινότητες του Αιγαίου που κατοικούσαν σε παράλιες θέσεις ή και σε ένα βαθμό στην ενδοχώρα, αναγνωρίζεται μέσα από τα κατάλοιπα ψαριών και οστρέων στις αρχαιολογικές αποθέσεις. Στο Φράγχθι της Μεσολιθικής περιόδου εντοπίζεται η συλλογή οστρέων όπως το είδος κοινό κερί (Cerithium vulgatum) κάτι το οποίο συνεχίζεται και στη Νεολιθική περίοδο που ακολουθεί και ξεκινά στα μέσα περίπου της 7^ης χιλιετίας π.Χ. αλλά και σε μεταγενέστερες περιόδους. Φαίνεται ότι οι προϊστορικοί κάτοικοι της Αργολίδας, παρά τη σημαντική μετάβαση στη γεωργία κατά τη Νεολιθική, συνεχίζουν τη συλλογή των μαλακίων. Η παρουσία θαλασσινών είναι σημαντική σε οικισμούς που χρονολογούνται ήδη από τη Νεολιθική Περίοδο (7^η-4^η χιλιετία π.Χ.), πρακτική που συνεχίζεται στην Εποχή του Χαλκού (4^η-2^η χιλιετία π.Χ.) αλλά και στα ιστορικά χρόνια που ακολούθησαν με μεγάλη ποικιλία αλιευμάτων τόσο της θάλασσας όσο και των γλυκών υδάτων. Συχνά απαντώνται στις προϊστορικές θέσεις πλούσιες συγκεντρώσεις από όστρεα μαλακίων που αλιεύτηκαν από τις ακτές όπως μπουρλίθρες (Cerastoderma edulis), κυδώνια, γαϊδουροπόδαρα, σωλήνες, πίννες, αχιβάδες, χτένια, πεταλίδες, αχινοί κ.ά.

Οι αρχαιολογικές έρευνες και οι ειδικές ζωοαρχαιολογικές μελέτες διαπιστώνουν τη μακρά διάρκεια της κατανάλωσης των οστρακόδερμων στην Ελλάδα και στα ιστορικά χρόνια, την 1^η χιλιετία π.Χ. Είδη μαλακίων που συλλέγονται στη Νεολιθική και την Εποχή του Χαλκού συνεχίζουν να καταναλώνονται και στα ιστορικά χρόνια, όπως το κοινό κερί, οι πεταλίδες, οι , οι πίννες κ.ά. όπως για παράδειγμα μπορεί να δει κανείς στα αρχαιολογικά ευρήματα από το ιερό του Ποσειδώνα στην Καλαυρεία του Πόρου.

Η κατανάλωση οστρέων στην αρχαία Ελλάδα γίνεται φανερή από πλήθος αναφορών στο ζήτημα στα αρχαία κείμενα. Τα οστρακόδερμα αναφέρονται με μία μεγάλη ποικιλία όρων που αντιστοιχεί σε διαφορετικά είδη που χρησιμοποιούσαν στην αρχαία Ελλάδας. Ο Γαληνός (2^ος αιώνας μ.Χ.) στο έργο του Περί των εν τροφαίς δυνάμεων διαφοροποιεί τα στρείδια από τα όλα υπόλοιπα οστρακόδερμα, γιατί αυτά έχουν μαλακή σάρκα, ώστε μπορούν να τρώγονται ωμά και, ενώ δεν είναι πολύ θρεπτικά για το σώμα, είναι μαλακά για το στομάχι. Αντίθετα τα υπόλοιπα, αναφέρει τὰ σμικρὰ χημία (μικρές αχιβάδες) καὶ οἱ σωλῆνες καὶ οἱ σφόνδυλοι καὶ αἱ πορφύραι καὶ οἱ κήρυκες (είδος θαλάσσιου σαλιγκαριού), έχουν σκληρή σάρκα, τρώγονται μόνον αφού βράσουν και ενώ είναι θρεπτικά για το σώμα είναι βαριά για το στομάχι.

Η μακραίωνη κατανάλωση των μαλακίων στην Ελλάδα είναι εντυπωσιακή, έχοντας μία παρουσία 10.000 χρόνων τουλάχιστον. Ορισμένα από αυτά εξακολουθούν να έχουν τα ίδια ονόματα και στη Νέα Ελληνική Γλώσσα, π.χ. πίννα, μύδι, σωλήνας, θαλασσινά που εξακολουθούν και σήμερα να αποτελούν εκλεκτούς μεζέδες. Πολλά από τα είδη αυτά δύσκολα μπορεί κανείς να προμηθευτεί στο εμπόριο αλλά τα συναντά σε βιβλία μαγειρικής με τοπικές συνταγές ή σε σπάνιες εκδόσεις καταγραφής οικογενειακών συνταγών, όπως για παράδειγμα για τις πίννες και χάβαρα (άγρια μύδια) στη Λευκάδα, πεταλίδες πλακί και καλογνώμες (είδος αχιβάδας) με κοφτό μακαρονάκι στη Λήμνο, πορφύρες και πεταλίδες με βλίτα ή πεταλίδες και πορφύρες στα κάρβουνα στο Βόλο, μύδια στη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, ιδίως γύρω από τον Θερμαϊκό Κόλπο όπου καλλιεργούνται και τη Χαλκιδική.

Βιβλιογραφία

Μέρος των πληροφοριών έχει αντληθεί από τις εξής εργασίες:

Dalby, A.E. W. 1996. Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece

Mylona, Dimitra (2007) Fish-eating in Greece from the fifth century B.C. to the seventh century A.D. : a story of impoverished fisherman or luxurious fish banquets? University of Southampton, Doctoral Thesis.

Βεροπουλίδου Ρένα 2014. Όψεις της διατροφής και του υλικού πολιτισμού της Νεολιθικής και της Εποχής Χαλκού στην κεντρική Μακεδονία. Μια οστρεοαρχαιολογική προσέγγιση (Aspects of Neolithic and Bronze Age diet and material culture in central Macedonia: the evidence from shell analyses). Στον τόμο E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds), A century of research in prehistoric Macedonia. International Conference Proceedings. Archaeological Museum of Thessaloniki, 22-24 November 2012

Και

Theodoropoulou, T. (2023). Same sea, different catches. Exploring ecological variations vs. Human choices in prehistoric Mediterranean: The Aegean case. PALEO. Revue d’archéologie préhistorique, (Hors-série), 176-194.