Deniz ürünleri – balık 2

Soultana-Maria Valamoti, Professor, School of History and Archaeology, Aristotle University of Thessaloniki

Yunanistan’da, tarım ve hayvancılığın ortaya çıkıp bölge halkının besin elde etme yöntemlerini değiştirmesinden çok daha önce, yani Orta Taş Çağı’ndan itibaren, denizin balıklar ve yumuşakçalar açısından etkileyici bir besin zenginliği sağladığı anlaşılmaktadır. Argolida’daki Franhthi Mağarası ve Alonnisos Giura’da Kiklop Mağarası gibi arkeolojik alanlarda çok sayıda ton balığı kılçığı bulunmuştur. Kiklop Mağarası’nda yalnızca ton balığı değil, zooarkeolojik kalıntılar iskorpit, çipura, levrek, uskumru gibi çok çeşitli balıkların da avlandığını ortaya koymaktadır. Ayrıca buradaki kazılar, Orta Taş Çağı’na ait kemikten yapılmış çok sayıda olta iğnesini de gün ışığına çıkarmıştır. Arkeolojik kayıtlarda daha az görünür olsa da, deniz kaynaklı besinlerin kullanımı, kıyı bölgelerinde beslenme açısından önemli bir rol oynuyordu. Neolitik Dönem’e (M.ö. 7.-4. binyıl) ve Tunç Çağı’nda (M.ö. 4.–2. binyıl) olduğu gibi, daha sonraki tarihsel dönemlerde de zooarkeolojik bulgularda, hem deniz hem de tatlı su balıkları açısından büyük bir çeşitlilik tespit edilmektedir.

Antik metinlerden anlaşıldığı üzere, balık tüketimi daha çok varlıklı sosyal sınıflara hitap ediyordu. Athineos’un ifade ettiğine göre M.ö. 4.–3. yüzyılın komedi şairi Aleksis’in yapıtlarında da bu açıkça görülür. Hatta bu metinlerden birinde biri fakir olmasına rağmen balık satın alıyorsa, önceki gece birilerini soymuş olmalıdır denmektedir.

Antik çağda oldukça ünlü olan bazı balık türleri Antik Yunan metinlerinde sık sık karşımıza çıkar. Bunların en bilinen örneklerinden biri Homeros’un İlyada’da söz ettiği yılan balığıdır. Arhestratos (M.ö. 4. yüzyıl), tüm yılan balıklarını lezzetli bir yemek olarak övmekle birlikte, özellikle Güney İtalya, Messina’daki Reggio Boğazı’nda yakalananları ayrı bir yere koyar. Aynı zamanda, Viotia’daki Kopaida Gölü ve Makedonya’daki Strimonas Nehri’ndeki yılan balıklarını da çok değerli bulduğunu belirtir.

Büyük balıkların yanı sıra gümüş balığı, sardalye, küçük yüzey balıklarını ifade eden terimle afii ve daha birçok tür gibi küçük balık türlerinde de büyük bir çeşitlilik karşımıza çıkar. Attika’daki Faliro Bölgesi’nde bolca bulunan bu küçük balıkların, özellikle de afii türünün, çok yüksek ateşte kısa süre pişirildiği anlaşılmaktadır. Küçük balıklara ilişkin referanslar, M.ö. 5. yüzyıldan itibaren Antik Yunan literatüründe oldukça yaygındır.

Balıkları muhafaza etmenin yaygın yöntemlerinden biri de tuzlamaydı. M.ö. 4–3. yüzyıl komedi şairi Aleksis’ten ve bu bilgiyi bize aktaran Athineos’tan öğrendiğimize göre tuzlanmış balık ürünlerinin ithalatı da yapılıyordu. Bu faaliyet o kadar önemliydi ki, tuzlanmış balık ithal eden bir tüccarın oğulları Atina vatandaşlığı onurunu almaya hak kazanmıştı.

Antik çağın zengin balık çeşitliliği, tüketim biçimleri ve birçok balık adı günümüzde de yaşamaya devam etmektedir. Tıpkı antik dönemde olduğu gibi, özellikle büyük boy balıkların değerli ve pahalı bir lezzet olarak görülmesi geleneği de sürmektedir!

Bibliyografya

Bilgilerin bir kısmı aşağıdaki çalışmalardan alınmıştır:

Dalby, A.E. W. 1996. Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece

Mylona, Dimitra (2007) Fish-eating in Greece from the fifth century B.C. to the seventh century A.D. : a story of impoverished fisherman or luxurious fish banquets? University of Southampton, Doctoral Thesis.

Veropulidu Rena, 2014. Orta Makedonya’da Neolitik ve Tunç Çağı beslenmesi ve maddi kültürün çeşitli yönleri. Bir kabuklu arkeolojisi yaklaşımı (Aspects of Neolithic and Bronze Age diet and material culture in central Macedonia: the evidence from shell analyses). Cilt E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds), A century of research in prehistoric Macedonia. International Conference Proceedings. Archaeological Museum of Thessaloniki, 22-24 November 2012

ve

Theodoropoulou, T. (2023). Same sea, different catches. Exploring ecological variations vs. Human choices in prehistoric Mediterranean: The Aegean case. PALEO. Revue d’archéologie préhistorique, (Hors-série), 176-194.