«Τελετουργικά φαγητά»

Άρθρο γνώμης της Αγγελική Γιαννακίδου, Ιδρύτριας και Προέδρου του ΔΣ του Εθνολογικού Μουσείου Θράκης

Εν έτη 2025, η τροφή́ και η διατροφή, βρίσκονται στο επίκεντρο μιας μεγάλης κρίσης, κλιματικής, οικολογικής, και κοινωνικής, ως αποτέλεσμα της πολιτιστικής μας κρίσης.
Η τεχνοκρατική μας αντίληψη και η διαχείριση της παραγωγής των διατροφικών προϊόντων, φαίνεται όχι μόνο να μην δίνει λύση στη διατροφική μας επάρκεια, αλλά να απειλεί και να ενισχύει την ίδια την επισιτιστική μας ανασφάλεια. Και η κρίση αυτή, αποκαλύπτει την ανάγκη να αποκαταστήσουμε τη σχέση μας με τη φύση, σε μια σχέση αλληλεξάρτησης και όχι κυριαρχίας, 
να επανασυνδεθούμε με την κυκλικότητα του χρόνου να ξαναδούμε τη δύναμη της κοινότητας, γιατί χωρίς τις συλλογικές ευθύνες δεν αντιμετωπίζονται η ακαρπία, ασθένεια, το χάος…
Ο κώδικας δε που μας συνδέει με τη γη, την κυκλικότητα του χρόνου (θάνατος–αναγέννηση, χειμώνας–άνοιξη) και την κοινότητα, είναι η τροφή.

Η τροφή και η διατροφή που είναι φορείς πολιτιστικής μνήμης, γιατί διατηρούν τεχνικές και αναπαράγουν κοινωνικούς δεσμούς, (συλλογικά μαγειρέματα, πανηγύρια) γίνονται νοσταλγία γιατί ο εγκέφαλος συνδέει άμεσα τη γεύση με τα συναισθήματα.
Καλύπτουν δε την πρώτιστη ανάγκη των ανθρώπων για επιβίωση και διαβίωση, τρέφοντας ταυτόχρονα κατά την άποψη του υλιστή ανθρωπολόγου Marvin Harris, το συλλογικό του στομάχι, όσο και τον συλλογικό νου κατά την άποψη του δομιστή ανθρωπολόγου Claude Levi –Strauss.
Αυτή η συμπυκνωμένη ιστορία παραδόσεων είναι ένα απόθεμα θρησκευτικών και πολιτισμικών αντιλήψεων, σηματοδοτώντας όρια και ταυτότητες, ιστορίες συντροφικότητας και ευωχίας από τα Ομηρικά χρόνια, μέχρι σήμερα.

Ακόμη και σήμερα, την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, εκκλησιαστικές τελετουργίες σε Δεσποτικές και Θεομητορικές γιορτές συμπορεύονται και συναντιούνται με εθιμικές εκδηλώσεις, πρακτικές και δρώμενα με καταβολές από διαφορετικές ιστορικές περιόδου, που εκφράζουν διαχρονικά την αγωνία του αγροτικού κόσμου για την καλή χρονιά στα επίφοβα για την παραγωγή της γης γυρίσματα του χρόνου.

Σε όλα τα τελετουργικά γεύματα και ανταμώματα οικογενειακά η κοινοτικά, του λατρευτικού ημερολογιακού μας κύκλου, η τροφή με όλο το βάρος του συμβολισμού, κατέχει κυρίαρχη θέση.
Ειδικά στη Θράκη τα Χριστούγεννα.

Κεντρική θέση στα τραπεζώματα των ημερών το Χριστόψωμο, οι Χριστόπιτες και οι Χριστουγεννιάτικες κουλούρες, στολισμένες με σταυρούς και θημωνιές, ανοιχτές από τη μια μεριά για να μπει το καλό. Επίσης οι διάφορες μελίπικτες προσφορές, μελωμένες μηλίνες (πίτες) και «καταχύσματα» με σπόρια από ρόδι, οι νηστίσιμες στριφτόπιτες, τα σαραγλί αλλά και σαρμάδες με λάχανο που τυλίγονται συμβολικά παραπέμποντας στο Χριστό, τέκνο «τυλιγμένο στα σπάργανα”, όλα φροντισμένα και φορτισμένα συμβολικά για να εξασφαλιστεί η καλοχρονιά, η γονιμότητα της γης και των ανθρώπων.

Από τις πιο ενδιαφέρουσες διατροφικές ιστορίες του δωδεκάμερου στη Θράκη είναι η γουρουνοχαρά ή τα Χοιροσφάγια. Το οικόσιτο ζώο το οποίο με τόση φροντίδα εκτρέφεται όλη τη χρονιά, για να σφαχτεί και να καταναλωθεί. Μια αναγκαία σφαγή που απενοχοποιούσε η λογική της τελετουργίας.

Τα εννιά φαγητά την παραμονή Χριστουγέννων που τηρείται μέχρι σήμερα από τους απανταχού Θρακιώτες σε οικογενειακό και σε συλλογικό επίπεδο. Η ιερότητα του γεύματος ενισχύεται με τις τελετουργικές πρακτικές και τον συμβολισμό των εννιά τροφών που σχετίζονται αριθμητικά με τους εννιά μήνες που κυοφορούσε η Παναγιά. Όλα, φορείς νοήματος, τρόποι να μιλήσουν οι κοινότητες για σεβασμό, φόβο, ελπίδα, έλλειψη και προσδοκία.

Σήμερα όλα τα σημάδια δεν χάθηκαν αλλά άλλαξαν μορφή. Αυτό επιβεβαιώνεται στην πίτα με τα σημάδια. Η Βασιλόπιτα στην Ελληνική Θράκη, είναι μία στριφτή τυρόπιτα, στην οποία αντί για το γνωστό φλουρί τοποθετούνται τυχερά «σημάδια».

Σημάδια όπως κέρμα για τη γεροσύνη, κάρβουνο για τα βουβάλια, άχυρο για τα γελάδια, και άλλα σύμβολα που αντιστοιχούσαν στις καλλιέργειες της οικογένειας. Τα σημάδια αριθμητικά ήταν όσα και τα μέλη. Μετά από τελετουργικές λεπτομέρειες όλα τα σύμβολα της οικογενειακής περιουσίας μοιραζόταν από τον αρχηγό του σπιτιού. Το κομμάτι της πίτας που τυχαίνει ο καθένας με το σημάδι και τον αντίστοιχο συμβολισμό του, όλοι μοιράζονται την οικογενειακή τους περιουσία με μια αίσθηση ευθύνης και προστασίας και όχι ως πραγματική ατομική ιδιοκτησία. Και αν στο περιουσιακό στοιχείο, καλλιέργεια ή ζωικό κεφάλαιο που συμβολικά του έτυχε πρόκοψε, τότε ενισχύεται η πίστη στην καλοτυχία που το σημάδι έφερε.

Η πίτα της Θράκης σηματοδοτεί συμβολικά και σημειολογικά τη συλλογική ευθύνη για την αντιμετώπιση της όποιας κρίσης κλιματικής κοινωνικής, και την ανάπτυξη του τόπου μας που έχει το μερίδιο της ευθύνης του καθενός.