Deniz Ürünleri – Kabuklular

Soultana-Maria Valamoti, Professor, School of History and Archaeology, Aristotle University of Thessaloniki

Tarih öncesi dönemlerden itibaren deniz hem iletişimin, ulaşımın, mal ve fikir alışverişinin bir yolu hem de zengin ve çok çeşitli besin kaynaklarının önemli bir sağlayıcısı olarak, Yunanistan’ın sakinlerinin hayatında merkezi bir rol oynamıştır. Ege’nin tarih öncesi topluluklarının deniz ürünlerini kullanmış olduğu, kıyı bölgelerde yaşayan ve kısmen iç kesimlerde bulunan yerleşimlerin arkeolojik tabakalarında bulunan balık ve kabuklu hayvan kalıntılarından anlaşılmaktadır. Orta Taş Çağı’na ait Franhthi Mağarası’nda, şeytan minaresi (Cerithium vulgatum) türü gibi kabukluların toplandığı görülmektedir. Bu, M.ö. 7. binyılın ortalarında başlayan Neolitik Dönem’de ve sonraki dönemlerde de devam etmiştir. Argolis’in tarih öncesi sakinleri, Neolitik Dönem’de tarıma geçişin önemli etkisine rağmen, kabuklu hayvan toplamaya devam etmiştir. Deniz ürünlerinin varlığı, Neolitik Dönem’e (M.ö. 7.-4. binyıl) ait yerleşimlerde büyük önem taşır. Bu, Tunç Çağı’nda (M.ö. 4.–2. binyıl) ve ardından gelen tarihsel dönemlerde de sürmüştür. Hem deniz hem de tatlı su türleri açısından büyük çeşitlilik gösterir. Tarih öncesi yerleşimlerde, kıyıdan toplanmış kalp midyesi (Cerastoderma edulis), kum midyesi (kidoni), Avrupa dikenli midyesi (gaiduropodaro), çakı midyesi (solinas), pina midye (pina), arcidae (ahivada), deniz tarağı (hteni), patella (petalida) ve deniz kestanesi vb. zengin kabuklu topluluklarına sıkça rastlanır.

Arkeolojik araştırmalar ve özel zooarkeolojik çalışmalar kabuklu deniz ürünlerinin tüketiminin uzun süreli olduğunu ve Yunanistan’da tarihsel dönemlerde, yani M.ö. 1. binyılda da devam ettiğini gösterir. Neolitik ve Tunç Çağı’nda toplanan şeytan minaresi, patella türleri, pina midye v.s. gibi bazı kabuklu türleri tarihsel dönemlerde de tüketilmeye devam edilmiştir. Örneğin, Poros Kalavria’daki Poseidon Tapınağı’nda bulunmuş arkeolojik kalıntılarda bu türleri görmek mümkündür.

Antik Yunanistan’da kabukluların tüketimine, antik metinlerde yer alan çok sayıdaki referansta da rastlanır. Kabuklular, antik Yunanistan’da kullanılan ve farklı türlere karşılık gelen çeşitli adlarla anılmıştır. Galinos (M.s. 2. yüzyıl) Besinlerin Özellikleri Üzerine adlı eserinde istiridyeleri diğer kabuklulardan ayırır. Çünkü istiridyenin etinin yumuşak olduğunu, çiğ olarak yenebildiğini ve vücut için çok besleyici olmasa da mide için hafif olduğunu belirtir. Buna karşılık diğerlerinin yani küçük arcidae’lerin, çakı midyelerinin, spondillerin (spondil), stramonitaların (porfira) ve deniz salyangozlarının (kirkias) sert etli olduğunu, yalnızca kaynatıldıktan sonra yenebildiğini ve vücuda besleyici olsa da mide için ağır olduğunu ifade eder.

Yunanistan’da en az 10.000 yıl boyunca varlık göstermiş olan yumuşakçaların binlerce yıllık tüketimi etkileyicidir. Bu türlerin pina, midi, solinas gibi bazıları Çağdaş Yunanca’da hâlâ aynı adlarla anılır ve günümüzde de seçkin mezeler arasında yer almaya devam eder. Bu türlerin çoğuna piyasada rastlamak zordur, ancak yerel tarifler içeren yemek kitaplarında veya nadir aile tariflerini kaydeden yayınlarda karşılaşılır. Örneğin, Lefkada’da pina ve yabani midye(havara), Limnos’ta: fırında patella ve bir tür arcidae ile yapılan kısa makarna, Volos’ta stramonita ve patellalı hoşkuran otu veya közde patella ve stramonita, Thessalia ve Makedonya’da özellikle Thermaikos Körfezi çevresinde ve Halkidiki Bölgesi’nde yetiştirilen midye.

Bibliyografya

Bilgilerin bir kısmı aşağıdaki çalışmalardan alınmıştır:

Dalby, A.E. W. 1996. Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece

Mylona, Dimitra (2007) Fish-eating in Greece from the fifth century B.C. to the seventh century A.D. : a story of impoverished fisherman or luxurious fish banquets? University of Southampton, Doctoral Thesis.

Veropulidu Rena, 2014. Orta Makedonya’da Neolitik ve Tunç Çağı beslenmesi ve maddi kültürün çeşitli yönleri. Bir kabuklu arkeolojisi yaklaşımı (Aspects of Neolithic and Bronze Age diet and material culture in central Macedonia: the evidence from shell analyses). Cilt E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds), A century of research in prehistoric Macedonia. International Conference Proceedings. Archaeological Museum of Thessaloniki, 22-24 November 2012

ve

Theodoropoulou, T. (2023). Same sea, different catches. Exploring ecological variations vs. Human choices in prehistoric Mediterranean: The Aegean case. PALEO. Revue d’archéologie préhistorique, (Hors-série), 176-194.